DEHB Tanısı Nasıl Konur? Uzmanlar Hangi Testleri Kullanır?
- Selenay Özbey
- 6 Eki 2025
- 3 dakikada okunur
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocuklukta başlayan ancak birçok kişide yetişkinlikte de devam eden nörogelişimsel bir durumdur.Belirtileri günlük yaşamı, öğrenmeyi ve ilişkileri etkileyebilir — fakat en kritik adım, doğru tanının konulmasıdır.
⚕️ “DEHB’yi anlamanın yolu, davranışları değil nedenleri değerlendirmekten geçer.”
Peki uzmanlar DEHB tanısını nasıl koyar? Hangi testler, ölçekler ve gözlemler kullanılır?Bu rehber, tanı sürecini adım adım açıklıyor.
🔍 DEHB Tanısı: Bir Testten Fazlası
DEHB tanısı bir “tek test sonucu” ile konmaz.Tanı süreci, çok yönlü bir değerlendirmedir ve genellikle şu üç unsuru içerir:
Davranış gözlemleri
Klinik görüşme
Standartlaştırılmış psikometrik testler
Bu süreç, sadece belirtileri değil, belirtilerin nereden kaynaklandığını anlamayı da hedefler.
🧩 1. Uzman Görüşmesi: Tanının İlk Basamağı
Tanı süreci genellikle bir psikiyatrist, nöropsikolog veya klinik psikolog tarafından yürütülür.İlk görüşmede şu konular ayrıntılı olarak incelenir:
Çocukluk öyküsü: DEHB belirtilerinin ne zaman başladığı
Eğitim ve iş geçmişi: Odaklanma ve performans problemleri
Aile öyküsü: Benzer belirtilere sahip bireylerin varlığı
Günlük yaşam etkisi: Sosyal ilişkiler, iş, ev ve okul hayatı üzerindeki etkiler
💬 Uzmanlar genellikle “DSM-5” tanı kriterlerini temel alır.DSM-5’e göre belirtiler en az 6 ay sürmeli ve en az iki farklı ortamda (örneğin iş ve evde) gözlemlenmelidir.
🧠 2. Davranış Gözlemleri ve Aile Görüşmeleri
Özellikle çocuklarda, tanı yalnızca bireyin beyanına dayanmaz.Aile, öğretmen veya yakın çevrenin gözlemleri de büyük önem taşır.
Uzman, bu görüşmelerle belirtilerin sürekli mi yoksa durumsal mı olduğunu ayırt eder.Bu aşamada şu sorular yöneltilir:
“Evde ödev yaparken sık sık dikkat mi dağılıyor?”
“Sürekli hareket halinde mi?”
“Görevleri tamamlamadan mı bırakıyor?”
“Arkadaş ilişkilerinde sabırsızlık veya öfke patlamaları var mı?”
👩🏫 Bu bilgiler, özellikle okul çağındaki çocuklarda DEHB ile öğrenme güçlüğünü ayırt etmede kritik rol oynar.
📋 3. DEHB Testleri ve Değerlendirme Araçları
Tanının netleştirilmesi için çeşitli psikometrik testler ve ölçekler kullanılır.Bu testler hem davranışsal hem bilişsel boyutu ölçer.
🔹 a) Conners Derecelendirme Ölçeği (Conners Rating Scale)
DEHB tanısında en sık kullanılan ölçektir.
Hem ebeveyn hem öğretmen tarafından doldurulur.
Dikkat, dürtüsellik, hiperaktivite ve duygusal kontrol alanlarını değerlendirir.
🔹 b) Vanderbilt Ölçeği
Özellikle çocuklarda tercih edilir.
Akademik performans, sosyal ilişkiler ve davranış kontrolünü puanlar.
Hem aile hem öğretmen değerlendirmesine dayanır.
🔹 c) Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS)
Yetişkinlerde DEHB tanısı için kullanılan en yaygın öz değerlendirme testidir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından geliştirilmiştir.
18 sorudan oluşur; dikkat, unutkanlık, zaman yönetimi ve dürtüsellik ölçülür.
🔹 d) Continuous Performance Test (CPT)
Bilgisayar destekli bir dikkat ölçüm testidir.
Katılımcıya görsel veya işitsel uyarıcılar gösterilir ve belirli bir hedefe tepki vermesi istenir.
Reaksiyon süresi, hata oranı ve dikkat süresi analiz edilir.
🔹 e) WISC-V / WAIS-IV Alt Testleri
Zeka ve bilişsel profilin değerlendirilmesi için kullanılır.
DEHB ile öğrenme bozukluklarını ayırt etmekte yardımcı olur.
🧩 Bu testler tek başına tanı koymak için değil, destekleyici veri toplamak için kullanılır.
⚖️ 4. DSM-5 Kriterlerine Göre Tanı Ölçütleri
DSM-5, DEHB’yi üç alt tipe ayırır:
Alt Tip | Tanım | Belirgin Özellikler |
🟢 Dikkatsiz Tip | Odaklanma ve detaylarda hata | Unutkanlık, dağınıklık, görevleri bitirememe |
🔵 Hiperaktif-Dürtüsel Tip | Aşırı hareketlilik ve sabırsızlık | Yerinde duramama, sık konuşma, dürtüsel davranışlar |
🟣 Karma Tip | Her iki grubun belirtileri | Dikkat + hiperaktivite kombinasyonu |
Tanı için bu belirtilerin en az 6 tanesinin 6 aydan uzun sürmesi gerekir.
🧩 5. Nöropsikolojik Testler
Bazı durumlarda uzman, EEG, nöropsikolojik profil veya beyin görüntüleme (fMRI) gibi ileri testlerden yararlanabilir.Bu testler, beyin aktivitelerini gözlemleyerek dikkat ve dürtü kontrol bölgelerini incelemeye yarar.
Ancak bu yöntemler genellikle tanı koymaktan çok, destekleyici veya ayırıcı tanı amacıyla kullanılır.
🧠 6. Ayırıcı Tanı: DEHB mi, Yoksa Başka Bir Durum mu?
DEHB’ye benzeyen birçok psikolojik durum vardır.Uzman tanı koymadan önce şu olasılıkları dışlar:
Kaygı bozukluğu (anksiyete)
Depresyon
Öğrenme güçlüğü
Bipolar bozukluk
Uyku bozuklukları
Tiroid ve demir eksikliği
🎯 DEHB tanısı konmadan önce bu durumlar mutlaka değerlendirilmelidir.
💬 7. Tanı Sonrası Süreç
Tanı konduktan sonra hedef, yalnızca ilaç tedavisi değil, yaşam becerilerinin yeniden yapılandırılmasıdır.
Tedavi Aşamaları:
💊 İlaç tedavisi (dopamin düzenleyiciler)
🧠 Davranış terapisi
🗓️ Zaman yönetimi eğitimi
🧘 Dikkat odaklı farkındalık (Mindfulness)
💡 En etkili sonuçlar, ilaç tedavisinin psikoterapi ile birleştirildiği yaklaşımlarda elde edilir.
🌱 Erken Tanının Önemi
Erken tanı, yalnızca akademik başarıyı değil; özsaygı, ilişkiler ve kariyer başarısını da doğrudan etkiler.Fark edilmeyen DEHB, yıllar içinde kaygı, depresyon ve özgüven problemlerine yol açabilir.
🔑 “Tanı, etiket değil farkındalıktır.”Kişinin güçlü yanlarını keşfetmesine ve zorlukları yönetmesine yardımcı olur.
📊 Özet Tablo: DEHB Tanısında Kullanılan Başlıca Araçlar
Kategori | Test / Ölçek | Kullanım Alanı |
Çocuklar | Conners, Vanderbilt | Davranış ve okul performansı |
Yetişkinler | ASRS, CPT | Dikkat, dürtüsellik ve zaman yönetimi |
Destekleyici | WISC-V, WAIS-IV | Zeka ve öğrenme analizi |
Nöropsikolojik | EEG, fMRI | Beyin işlevleri gözlemi |
🌿 Sonuç
DEHB tanısı, yalnızca “dikkat dağınıklığı” gözlemiyle değil, çok boyutlu bilimsel bir değerlendirmeyle konur.Genetik, çevresel ve nörolojik faktörlerin tümü dikkate alınır.
Erken farkındalık, doğru tanı ve uygun destek, bireyin potansiyelini ortaya çıkarır.
🧠 “DEHB bir engel değil, doğru tanındığında yönetilebilir bir farklılıktır.”
Yorumlar